पुरस्कार

महिलांच्या विविध क्षेत्रातील कार्याची  दखल घेवून राजधानी दिल्लीत दरवर्षी केंद्र शासनाच्या विविध मंत्रालयांच्यावतीने पुरस्कार प्रदान करण्यात येतात. या पुरस्कारांवर एक दृष्टीक्षेप.         

                       ‘फर्स्ट लेडी’  पुरस्कार 

            केंद्रीय महिला व बालविकास मंत्रालयाच्या वतीने कला, क्रीडा, साहित्य, उद्योग, शिक्षण आदी क्षेत्रात सर्वप्रथम विक्रम प्रस्थापित करणाऱ्या देशातील 113 कर्तृत्ववान महिलांना वर्ष 2018 मध्ये "फर्स्ट लेडी"  सन्मान देऊन गौरविण्यात आले. देशात प्रथमच केंद्रशासनाच्यावतीने महिलांचा अशा नाविन्यपूर्ण पुरस्काराने सन्मान करण्यात आला. पुरस्कार विजेत्या महिलांमध्ये  महाराष्ट्रातील 15 महिलांचा समावेश होता. राष्ट्रपती श्री रामनाथ कोविंद यांच्या हस्ते 20 जानेवारी 2018  रोजी राष्ट्रपती भवनात या महिलांना "फर्स्ट लेडी"  पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. बचेंद्रि पाल, ऐश्वर्या रॉय बच्चन, पी.व्ही सिंधु, सानिया मिर्झा, गीता फोगट, सायना नेहवाल,साक्षी मलिक, दीपा कर्माकर, मिताली राज आदी  कर्तृत्ववान महिलांना आणि भारतरत्न मदर तेरेसा, कल्पना चावला यांना मरणोत्तर "फर्स्ट लेडी" पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.(हा पुरस्कार वर्ष 2018 मध्ये फक्त एकच वेळा देण्यात आला आहे.)

                                                                                       

 ‘नारी शक्ती’ पुरस्कार

विविध क्षेत्रात उल्लेखनीय कार्य करणा-या देशातील महिला व संस्थांना केंद्रीय महिला व बालकल्याण मंत्रालयाच्यावतीने 8 मार्च या ‘जागतिक महिला दिनी’ राष्ट्रपतींच्या हस्ते दरवर्षी ‘नारी शक्ती पुरस्कार’ प्रदान करण्यात येतो. देशाच्या विकासात महिलांच्या योगदान व उपलब्धींचा सन्मान म्हणून केंद्रशासनाच्यावतीने हा पुरस्कार देण्यात येतो . पुरस्कार प्राप्त महिलांचा आदर्श देशवासीयांनी घ्यावा व रचनात्मक कार्य करावे हा या पुरस्कारा मागील उद्देश आहे. प्रत्येक वर्षी 20 फेब्रुवारी रोजी पुरस्कार विजेत्या महिलांच्या नावांची घोषणा करण्यात येते. दरवर्षी जास्तीत-जास्त 30 पुरस्कार प्रदान करण्यात येतात. प्रमाणपत्र आणि 1 लाख रूपये असे या पुरस्काराचे स्वरूप आहे. या पुरस्कारासाठी वयाची 25 वर्ष पूर्ण झालेली कोणतीही महिला आवेदन करू शकते तसेच व्यक्ती किंवा संस्था ज्या क्षेत्रात कार्य करित असेल त्या क्षेत्राचा किमान 5 वर्षांचा अनुभव असने आवश्यक आहे.

                                      फ्लोरेंस नाइटिंगेल पुरस्कार

12 मे हा  फ्लोरेंस नाइटिंगेल यांचा जन्मदिन  आंतरराष्ट्रीय परिचारिका दिन म्हणून साजरा करण्यात येतो. या दिनाचे औचित्य साधून केंद्रीय कुटुंब कल्याण व आरोग्य मंत्रालयाच्यावतीने दरवर्षी देशभरातील परिचारिक, परिचारिका आणि परिचारिका सहायक, महिला आरोग्य अभ्यागत यांना आरोग्य क्षेत्रातील उल्लेखनीय योगदानासाठी फ्लोरेंस नाइटिंगेल राष्ट्रीय पुरस्कार प्रदान करण्यात येतो. राष्ट्रपतींच्या हस्ते पुरस्कार वितरीत करण्यात येतो.

            फ्लोरेंस नाइटिंगेल यांनी जगात आधुनिक नर्सिंग सेवेचा पाया रचला म्हणून12 मे हा त्यांचा जन्मदिन जगभर ‘नर्सिंग दिवस’ म्हणून साजरा करण्यात येतो. याचे औचित्य साधून भारत सरकारच्या कुटुंब कल्याण व आरोग्य मंत्रालयाच्यावतीने देशातील नर्सिंग सेवेतील महिलांचा उचित सन्मान करण्याच्या उद्देशाने 1973 

पासून फ्लोरेंस नाइटिंगेल पुरस्कार देण्यास सुरुवात झाली. 50 हजार रूपये, प्रमाणपत्र आणि सन्मान चिन्ह असे या पुरस्काराचे स्वरूप आहे.

वुमेन ट्रान्सफॉर्मींग पुरस्कार

देशातील उदयोग क्षेत्रात आपल्या कर्तृत्वाचा वेगळा ठसा उमटविणा-या महिलांसाठी निती आयोगाच्यावतीने 2016 पासून ‘वुमेम ट्रान्सफॉर्मींग पुरस्कार’ सुरु करण्यात आला. दर वर्षीच्या पुरस्कारासाठी  संकल्पना निश्चित करण्यात येते व त्यानुसार  निती आयोगाकडे देशभरातून आवेदन प्राप्त होतात. विविध चाचण्यांमधून निवडक महिलांची  पुरस्कारासाठी निवड करण्यात येते. सलग तीन वर्ष या पुरस्कारांचे वितरण करण्यात आले आहे.

2016 मध्ये जागतिक महिला दिनाच्या पार्श्वभूमीवर निती आयोग, मायगोव्ह(केंद्र शासनाचे अधिकृत वेबपोर्टल) आणि संयुक्त राष्ट्र संघाचे भारतातील कार्यालय यांनी संयुक्तपणे वुमेन ट्रान्सफॉर्मींग पुरस्कार सुरु केला. विविध उद्योग क्षेत्रात मोलाचे व अव्याहत योगदान देत भारतदेशाच्या विकासात महत्वाची भूमिका पार पाडणा-या महिलांच्या कतृत्वाची दखल घेण्यासाठी हा पुरस्कार सुरु करण्यात आला. पुरस्कारासाठी देशभरातून ऑनलाईन आवेदन मागविण्यात येतात. ऑनलाईन सर्वेसह अन्य महत्वाच्या चाचणीअंती या पुरस्कारासाठी उमेदवाराची निवड करण्यात येते. वर्ष 2017 मध्ये उस्मानाबाद येथील कमल कुंभार, नागपूरच्या हर्षिनी कन्हेकर आणि सातारा जिल्हयातील संगीता कांबळे या महाराष्ट्रातील तीन महिला उदयोजिकांना तर वर्ष 2018 मध्ये मुंबई येथील विशबेरी कंपनीच्या सह संस्थापक तथा मुख्य कार्यकारी अधिकारी प्रियंका अग्रवाल यांना हा मानाचा पुरस्कार मिळाला आहे.                                                               

                                              अंगणवाडी सेविकांना ‘पोषण माह’ सन्मान 

‘पेाषण माह’ या विशेष कार्यक्रमाची उत्कृष्ट अंमलबजावणी करणा-या अगंगणवाडी सेविकांना या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात येते. केंद्रीय महिला व बाल विकास मंत्रालयाच्या पोषण अभियान विभागाच्यावतीने देशभरात  ‘सप्टेंबर  महिना’ हा पोषण महिना म्हणून साजरा करण्यात येतो. यात अगदी गाव पातळीपासून गरोदरमाता, स्तनदामाता यांना सकस आहार, लहान मुलांमधील कुपोषणाबाबत जागरूकता , मुलींचे सुपोषण व त्यांच्या आरोग्याविषयी जागरूकता आदी  विषयांवर  पोषण अभियानाबाबत जागरूकता कार्यक्रम राबविण्यात येतात. या कार्यक्रमांची नोंद पोषण अभियानाच्या संकेतस्थळावर करण्यात येते. या कार्यक्रमाच्या अंमलबजावणीत उत्कृष्ट कार्यासाठी देशभरातील विविध राज्यांना क्षेत्रिय स्तरावर वैयक्तिक आणि जिल्हा स्तरावर सांघिक असे पुरस्कार प्रदान करण्यात येतात.                                                                                   

सर्वोत्कृष्ट दिव्यांग महिला खेळाडू पुरस्कार

            केंद्रीय सामाजिक न्याय व अधिकारीता मंत्रालयाच्यावतीने 3 डिसेंबर या जागतिक अपंगदिनानिमित्त दिव्यांगजन व्यक्तींसह दिव्यांगासाठी उत्कृष्ट कार्यकरणा-या संस्थांना ‘राष्ट्रीय दिव्यांगजन पुरस्कार ’ वितरीत करण्यात येतात. या पुरस्कारांमध्ये सर्वोत्कृष्ट दिव्यांग महिला खेळाडुंनाही सन्मानित करण्यात येते. विविध 14 श्रेणींमध्ये हे पुरस्कार प्रदान करण्यात येतात. यामधील सर्वोत्कृष्ट दिव्यांग महिला खेळाडुच्या श्रेणीत दिव्यांग महिला खेळाडुंना पुरस्कार प्रदान करण्यात येतो. 50 हजार रूपये, प्रमाणपत्र आणि सन्मान चिन्ह असे या पुरस्काराचे स्वरूप आहे. या पुरस्कारासाठी महिला खेळाडुंचा राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय क्रीडा स्पर्धांमधील सहभाग व कामगिरी लक्षात घेतली जाते. दरवर्षी 15 जून रोजी मंत्रालयाच्यावतीने जाहीरात देवून पुरस्कारासाठी अर्ज मागविण्यात येतात. विविध चाचण्यांनंतर ऑक्टोबर महिन्यात पुरस्कारार्थ्यांची निवड करण्यात येते. दरवर्षी 3 डिसेंबर या जागतिक अपंगदिनी पुरस्कार वितरीत करण्यात येतात.   

                                                                                                         ०००००

संकलन

रितेश मोतीरामजी भुयार

उपसंपादक.

महाराष्ट्र परिचय केंद्र, नवी दिल्ली.