सन्यस्त अटलजी ; एक संस्मरणीय लेख

या वर्षा अखेरच्या महिन्याच्या पहिल्याच आठवडयात (दिनांक २ डिसेंबर २०१८) मी शब्दांकन केलेला लेख दैनिक लोकसत्ताच्या रविवारच्या लोकरंग पुरवणीत प्रकाशित झाला. माजी प्रधानमंत्री भारतरत्न अटल बिहारी वाजपेयी यांच्या बहुआयामी व्यक्तीमत्वाच्या पैलुंचे दर्शन घडविणारा हा लेख अटलजींसोबत ५० वर्षे उन-सावली सारखे राहीलेले त्यांचे स्वीय सहायक शिवकुमार पारीख यांच्या सोबतच्या बातचितीचा आविष्कार आहे. हा लेख संस्मरणीय ठरला व सरत्या वर्षातील उपलब्धी  व येत्या वर्षाचा शुभसंकेतच मी मानतो. संपूर्ण लेख कृपया येथे वाचावा. 

जबाबदारी की बेजबाबदारी

          (काही वेळेस आपली चूक आपल्या लक्षात येण आणि जवळच्यांनीही आपल्याला त्याची जाणीव करून देण फार गरजेचे असते) 

आयुष्याच्या टप्प्यावर आपण वेग-वेगळया जबाबदा-यांचे वहन करीत असतो. त्यात, पती व बापाची भूमिका बजावताना आपण जीवावर उदार होऊ शकतो हा अनुभव आज आयुष्यात पहिल्यांदा घेतला. बायको-मुलासाठी थेट धावत्या रेल्वे गाडीतून उडी मारण्याचा हा अनुभव होता जो, आत्म परिक्षणाची निकड निर्माण करून गेला आणि आपण जबाबदार आहोत की बेजबाबदार हा प्रश्न उपस्थित करून गेला. 

मुळ प्रसंग :-

         आज बुधवार, दिनांक ४ जुलै २०१८ ला  पत्नी सोनाली, मुलगा  स्वरित आणि आकडसासूबाई अनुराधाताई  हे पातालकोट एक्सप्रेस ने  दिल्लीत येणार होते. तब्बल २ महिन्या नंतर पत्नी व मुलाला भेटत असल्याचा प्रंचड आनंद होता तेवढी काळजी ही. सकाळी लवकर उठून या मंडळींना  घ्यायला  दिल्लीतील सराय रोहिल्ला रेल्वे स्टेशनवर जायचे नियोजन आदल्या दिवशी ठरले होते, त्यानुसार रात्री झोपी गेलो मात्र काळजी पायी साडेतीन वाजताच जाग आली मग काही झोप येईना. तेवढयात मध्यरात्री सोनालीचा फोन आला, ‘आम्ही बल्लभगडला पोचलो. कदाचित ट्रेन लवकर आहे तर तसे नियोजन कराल !’ त्यानुसार मी सर्व नव्याने नियोजन करायला घेतल. एवढयातच नवीन रूम शिप्ट केली असल्याने सराय रोहिल्ला स्टेशला कस जायच किंवा त्या अगोदर कुठलं स्टेशन लागते ते इंटरनेटवर सर्च केल मग पटेल नगर रेल्वे स्टेशन राहत्या टागौर गार्डन परिसरातून जवळ पडेल तेव्हा तिथेच या मंडळीला उतरावयास सांगावे हे नवे माझेच नियोजन तयार झाले होते. मात्र याला थोडी अडचण अशी होती की पटेलनगरला या रेल्वेचा थांबा नाही मात्र ती अगदी अल्पवेळ थांबते. सोनाली सोबत याविषयी चर्चा झाली व पटेल नगरलाच उतरायचे निश्चीत झाले. ट्रेन रेल्वे स्थानकावर आली. इथे मात्र थोडी चुकामुक झाली. ही  मंडळी  प्लॅट फॉर्मच्या एका बाजुस उतरले व मी दुस-या बाजुला त्यांना शोधत होतो रेल्वे  आता रेल्वे स्थानकाहून निघायला लागली ही मंडळी ट्रेन मध्येच तर नाही ना राहीले असावेत असा विचार करून मी ट्रेन मध्ये चढलो. आता एका एका डब्यात यांना शोधत होतो तेवढयात बायकोचा फोन आला आम्ही तर ट्रेन मधून उतरलो आहोत ! तूम्ही कुठे आहात? अजून इथे दिसत नाहीत. तेव्हां मी ट्रेन मध्ये होतो बायकोला सांगितले तर ती म्हटली पुढील स्टेशनवर ट्रेन थांबल्या नंतर सावकाश उतरा व परत या.  मात्र, पटेल नगर स्टेशन चा परिसर बघता या मंडळीस रेल्वे स्टेशनवर एकटे सोडणे मला खूप असुरक्षीत वाटले . पण आता ट्रेन रूळाहून धावत होती अशात ट्रेनचा वेग कमी होण्याची वाट मी पाहत होतो व ट्रेन मधून उडी मारता येईल का हा विचार करीत होतो. मात्र, मला हिम्मत होत नव्हती . शेवटी खाली छोटे छोटे दगड, छोटीसी वस्ती असे पाहून मी धाडसाने ट्रेनमधून उडी मारली. आता, मात्र मला काहीच कळायला मार्ग नव्हता उडी घेतल्यावर एकाएकी माझ अंग बधीर झाल, पायातील चप्पल बाजुला पडली, आणि रूळाहून रेल्वे पुढे जात होती तेव्हढयात लांबूनच लोक म्हणू लागले, ‘लगा तो नही  भैय्या’ आणि मी ही निरागस पणे त्यांना सांगत होतो अभी कुछ समझ नही आ रहा . मी उठलो मात्र मला चालता येईना पूर्ण अंग अंग दुखू लागल होत आणि माझ्या डाव्या हाताच्या तळव्याला ब-यापैकी खरचटल होतेा व त्यातून रक्त वाहू लागल होत. अशात बायकोला फोन केला तिला सांगीतल तुम्ही तिथेच थांबा मी पोहचतो आहे. आणि अशातही मी रूळाहून धावत होतो  व शेवटी मी माझ्या बायको मुलांजवळ पोहचलो त्यांना घेऊन घरी सुखरूप पोहोचलो.

बेजबाबदारपणा : ज्यांना आधिच नवीन रूम किंवा या  नव्या रेल्वे स्टेशन बद्दल माहित नाही अशा घरच्या मंडळींना पुरेशी कल्पना न देता वेळीच नियोजनात केलेला बदल पूर्णपणे चुकीचा. त्यात चालत्या रेल्वे गाडीतून उडी मारण्याचा प्रकार पूर्णपणे निंदणीय व बेजबाबदार कारण, जर का वाईट घडले असते तर? हा पूर्णपणे आपल्या वर निर्भर तसेच  स्वकीयांपुढे चिंता निर्माण करण्याचा आत्मघातकी निर्णय वाटतो.

खुडी जबाबदारी : बायका पोरांसाठी एवढी टोकाची भूमिका घेतली हे थोडया वेळासाठी पटण्यासारख मात्र पूर्णपणे बेजबाबदार वर्तन. 

गेल्या काही वर्षांपासून आमच्या नात्यांमध्ये कर्ते पुरुष जाण्याच्या घटना घडतआहेत. आकडसासुचे पती, ४ वर्षात दोन काकांचा अकाली मृत्यू आणि काल परवा काकुच्या बहीणीच्या पती निधन. या सर्व घटणांमुळे घरचा कर्ता पुरुष गेल्याने त्या कुटुंबाची किती वाताहत होते आणि नभरून निघणारे नुकसान होते याचा अनुभव ताजा असताना माझ्या बेजबाबदार कृत्याचा पश्चाताप होतो हे मात्र, खरे. या प्रसंगातून खूप मोठा धडा शिकलो व एक जबाबदार मुलगा,पती,बाप,भाऊ म्हणून मी असा प्रकार कधीच करणार नाही हे मनोमन ठरविले आहे.

                                                   ******

दिल्ली,अनुवाद आणि मी

देशाच्या राजधानीत करीअर करण्याचा घेतलेला निर्णय आणि तो प्रत्यक्षात नेण्यासाठी मला माझ्यातील ज्या गुणाची सर्वात ज्यास्त मदत झाली असेल तर तो म्हणजे ‘अनुवाद’. ‘एक तरी अंगी असू दे कला, नाही तर काय फुका जन्मला.’ या संत तुकडोजी महाराजांच्या भजनाच्या ओळी माझ्यातील अनुवाद कलेसाठी चफकल लागू पडतात. मी काही अनुवादाचं शास्त्रोक्त प्रशिक्षण घेतल नाही. मात्र, दिल्लीत जगण्यासाठी संघर्षाच्या काळात पोटाचीखळगी भरण्यासाठी अनुवाद क्षेत्रात उडी घेतली. मराठी भाषेतून हिंदी व हिंदीतून मराठी व पुढे पुढे चक्क मराठीतून इंग्रजी अनुवाद करण्याची कला मी आत्मसात केली. चांगलाच आत्मविश्वास निर्माण झाला. आता हिंदी, मराठी व इंग्रजी या तिनही भाषा संवादाचं माध्यम असून, त्यात आपल्याला लिलया व्यक्त होता येते हा आत्मविश्वास आलाय.

पोलिस स्टेशनमध्ये दाखल करण्यात येणा-या प्राथिमीकीपासून(एफआयआर)सुरुवात झालेल्या माझ्या अनुवाद कार्यात अनेक यशाची पाने लिहीली गेली. सरसंघचालक मोहन भागवत यांच्या नाशिक येथील व्याख्यानावर आधारित ‘समन्वय का आधार’ या ३० पानी पुस्तकाचे ‘समन्वयाचा आधार’ हे पुस्तक अनुवादित केले. दिल्लीतील नामांकीत प्रभात प्रकाशनासाठी दिवंगत राज्यसभा खासदार बाळ आपटे यांचा जीवनपट उलगडून दाखविणारे २५० पानांचे मराठी  पुस्तक हिंदी भाषेत अनुवादीत केले त्यासाठी प्रकाशकाने २५ हजार रूपये मानधन दिले. मात्र, त्यांना अनुवादाची क्रेडीट लाईन मागितली होती ती दिली किंवा नाही ते बघायला मिळाले नाही. (हे पुस्तक अनुवादाचे खूप मोठे काम असल्याने व वेळेत दयावयाचे असल्याने माझे मित्र अजित पाटील व मैत्रिण प्रियंका गौतम यांनीही काही पाने हिंदीत अनुवादीत करून दिली होती.). ‘गोईंग टू स्कुल’ या शिक्षण क्षेत्रात कार्य करणा-या व युनेस्को सोबत जुळलेल्या संस्थेच्या विदर्भातील प्रशिक्षण कार्यावर आधारीत डिव्हीडी कॅसेटचे ट्रान्सक्रिप्शन कार्य, तसेच दिल्ली आयआयटी भागात कार्यरत एक एनजीओ जी युनेस्कोसोबत जुळलेली असून पहिली ते चौथीच्या मुलांसाठी पाठयपुस्तके तयार करते या संस्थेने तयार केलेल्या १४ पुस्तकांचे अंतिम संपादन कार्य करण्याचा अनुभव ठसठसीतपणे आजही आठवणीत आहे.

                 श्रीमान सुशीलकुमार शिंदे साहेबांसाठी अनुवाद कार्य

माझ्या उमेदिच्या काळात दिल्लीतील २ कृष्णमेनन मार्ग या तत्कालीन केंद्रीय उर्जा मंत्री व पुढे केंद्रीय गृह मंत्री श्री. सुशीलकुमार शिंदे यांचे निवासस्थान म्हणजे माझ्यातील अनुवादकासाठी एक आधारवडच जणू. साहेबांच्या बंगल्यावर मी कित्तेकदा हक्काने जायचो. येथील खास महाराष्ट्रीय खानसामा व त्याच्या हातची चविष्ट कॉफी कायम स्मरणात राहील या माध्यमातून. श्री. शिंदे साहेब महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री असताना त्यांनी केलेल्या भाषणांचे (इंग्रजी, हिंदी व मराठी) संपादन व कंपायलेशन करण्याचा अनुभवही आनंददायी आहे. याशिवाय शिंदे साहेबांच्यावतीने विविध क्षेत्रातील मान्यवरांना शुभेच्छा पत्र लिहीने हा अनुभवही स्मरणीय आहे. शिंदे साहेबांवर एक डॉक्युमेंटरी तयार झालेली त्यासाठी इती पासून ते अथ पर्यंत संपूर्ण संशोधन व लिखानाचे कार्य व सोबतच मराठी व हिंदीतील स्क्रीप्ट लिखानाचे कार्यही केले हा खूप छान अनुभव होता. या ठिकाणी श्री. शिंदे साहेबांच्या विश्वासातील त्यांचे निकटवर्तीय व असीस्टंट पर्सनल सेक्रेटरी श्री. सोमनाथ घोलप यांच्यासोबत हे सर्व अनुवाद व संपादनाचे कार्य मी पार पाडले हे ही नम्रपणे वर्णन करावेसे वाटते.

याशिवाय दिल्लीत एलआयशी व  ग्राहक हक्क न्यायालयात फाइल होणा-या विविध केसेस साठी मराठीतून हिंदी व इंग्रजीत मोठया प्रमाणात अनुवाद केला. माझ्या अनुवादाचा दर सन २००८ ते आज तागायत स्थिर आहे तो म्हणजे मराठीतून हिंदी अनुवादासाठी प्रती पानाचा दर १५० रूपये व इंग्रजी अनुवादाचा दर २०० रूपये. हा दर कायम ठेवण्याचा हेतु हा ही की दिल्ली सारख्या शहरात लोकांना अनुवादाच्या रूपाने मदत करता यावी म्हणजे माझ्यातील अनुवादकाला मी कमी व्यावसायीक व ज्यास्त सामाजिक करण्याचा पुरेपूर प्रयत्न केला.

पार्श्वनाथ बिल्डर्स या दिल्लीतील नामांकित संस्थेने अहमदनगर जिल्हयात शिर्डी भागात जमीन खरेदी केली होती. हे खरेदी विक्रीचे सर्व कागदपत्र मराठीत होते व या संस्थेला सर्व कागदपत्र इंग्रजीत करून घ्यायचे होते जवळपास ८० कागदपत्र मी इंग्रजीत अनुवादीत करून दिले, अनुवादाचा दर होता २०० प्रत्येक पान.  अशाच दिल्लीतील एका कॉर्पोरेट कंपनीसाठी फार मोठे काम मी हाती घेतले या कामावर मला स्वत:चा लॉपटॉप घ्यायचा होता, हे ध्येय समोर ठेवून अक्षरष: रात्र रात्र भर काम केल व या कंपनीसाठी केलेल्या कामातून मी फास्ट ट्रॅकची एक मनगटी घडयाळ( किंमत १८०० रूपये) जी अजूनही मी वापरतो, ४ हजारांचा एक नोकिया  फोन व ३५ हजारांचा लॅपटॉप खरेदी केला होता.

           एनसीटीईच्या वतीने स्थापित आयोगावर भाषा सल्लागार म्हणून कार्य

दिल्लीतील आयटीओ भागात ‘राष्ट्रीय अध्यापक शिक्षा परिषद’ (एनसीटीई) चे कार्यालय आहे. या कार्यालयातून मला फोन आला, मग काय मी प्रत्यक्ष भेटायला गेलो तेव्हा त्यांनी सांगितले की, आम्ही देशभरातील डीएड व  बिएड विद्यालयांच्या इमारती उभारणीत झालेल्या घोळाचा आढावा घेण्यासाठी देशव्यापी आयोग स्थापन केला आहे. त्याचे अध्यक्ष हे सार्वोच्च न्यायालयाचे निवृत्त न्यायाधिश श्री. कृष्णा आहेत. देशभरातील जवळपास ६ सीईआरटीचे अध्यक्ष या समितीचे सदस्य होते ‘महाराष्ट्रातील ‘डीएड’ व ‘बीएड’ महाविद्यालयांच्या जमीन व्यवहारातील घोळाबाबत अचूक माहिती शोधण्यासाठी आम्हाला मराठी भाषा सल्लागार म्हणून तुमची मदत हवी आहे’. असे या संस्थेतील वरिष्ठ अधिका-यांनी विनंती केल्यानंतर या कामासाठी मी ही होकार दिला. मग या समितीचे सदस्य मला महाराष्ट्रातील विविध ‘डिएड’, ‘बिएड’ विद्यायलयांचे खरेदी खत दाखवत त्याबाबत मी त्यांना मराठीतून हिंदी व इंग्रजीत विषय समजावून सांगत असे त्यानुसार ही मंडळी आपसात खलबत करून आप-आपला अहवाल तयार करीत असत. या कामासाठी दररोज ६ तासाच्या कामासाठी २५०० रूपये येण्या-जाण्याचा खर्च दुपारचे जेवन व दोन वेळ हाय टी देण्यात येत असे. केवळ भाषा ज्ञानाच्या जोरावर मला एवढं मोठ कार्य करता आलं. हे कार्य जवळपास ५ दिवस चालले. याकाळात देशातील एससीईआरटीच्या वरिष्ठ अधिका-यांसोबात व सर्वोच्च न्यायालयाच्या निवृत्त न्यायाधिशांसोबत चर्चा व खलबतांचा अनुभव मला समृध्द करून गेला.

                                दोन दिवसांचा निवासी अनुवाद

        दिल्लीतील एका व्यक्तीचा मुलगा जळगावला शिकायला होता, तिथे त्याला अफिम पिण्याच्या कारणावरून वसतीगृहातून काढण्यात आले असे एक प्रकरण होते. वडीलांचं म्हणन होत की त्याला चुकीच्या पध्दतीने या केस मध्ये फसविण्यात आले. त्या मुलाचे वडील मला भेटायला आले, ‘आपका मोबाईल नंबर मिला है, ‘क्या आप मेरे बेटे पे लगाई गयी मराठी केसेस के बारे में अंग्रेजी मे ट्रान्सलेट करके दोगे?’. असे त्यांनी निरागसपणे विचारले. त्यांची अडचण बघता एका बापाचं दु:खही मला पहावत नव्हत, मी होकार दिला कामाला. मग पुढचे दोन दिवस त्यांनी मला त्यांच्या घरीच निवासी ठेवून घेतलं. मग दोन दिवसात जवळपास ८० मराठी पानांचे मी इंग्रजीत भाषांतर करून दिले. या काळात त्यांनी माझी खूप बडदास्त ठेवली. वेळेवर कॉफी, नाष्टा, दुपारचे व रात्रीचे जेवन, रात्री झोपायचे कपडे पुरविले अशी सर्व व्यवस्था केली त्यांनी. हा ही एक अनुभव मला अनुवादाच्या कलेमुळे मिळाला.

        या शिवाय खूप हाय प्रोफाईल लोकांच्या घटस्फोटाच्या पोलीस केसेसच्या अनुवादाचे कामही केले मी, त्यातून सामाजिक प्रश्नाची भिषणताही कळली. बहुतेक केसेस मध्ये महिलांवरील अत्याचारच दृष्टीपथास येत असे.

                            महाराष्ट्र परिचय केंद्रात हिंदी प्रतिवेदकपदाची कारकीर्द

        सध्या महाराष्ट्र शासनाच्या माहिती व जनसंपर्क महासंचालनालयाच्या ज्या कार्यालयात मी उपसंपादक म्हणून कार्यरत आहे तिथेच उमेदिच्या काळात मी हिंदी भाषा प्रतिवेदक अर्थात अनुवादक म्हणून कार्य करायचो.(जवळपास वर्षभर) यावेळी या कार्यालयातून प्रसिध्द करण्यात येणा-या मराठी बातम्या व लेख राष्ट्रीय प्रसार माध्यमांपर्यंत पोचविण्यासाठी मी याच बातम्या व लेख हिंदीतून अनुवादित करीत असे. इतर काम सांभाळून मी हे कार्य करीत असे. दर तीन महिन्यांनी या कार्यालयासोबत माझ्या कराराचे नुतनीकरण होत असे महिन्याला मला ५ हजार रूपये मानधन मिळत असे.  त्यामुळे मागे वळून पाहताना मज्जा येते.

        एकंदरीतच अनुवाद या कलेतून मला विविध विषय कळले व मराठी हिंदी व इंग्रजी भाषेतील विविध शब्दांच्या छटा कळल्या. या सर्वांमुळे मला मोठा आर्थिक आधारही झाला. त्यामुळे मी खूप समाधानी आहे. या कार्यात जमीन व महसुलाबाबतच्या विविध टर्मीनोलॉजी समजून घेताना मला माझे मामा मंडळ अधिकारी श्रीयुत अविनाश पोटदुखे यांची तर माझे मित्र पोलिस निरीक्षक प्रमोद पाचकवडे यांची सुरुवातीच्या काळात खूप मदत झाली. या शिवाय त्या-त्या वेळी त्या-त्या क्षेत्रातील प्रत्येकांशी चर्चा करून मी माझ्याकडून उत्तम अनुवाद होइल व या जबाबदारीला न्याय देवू शकेल याचा पूर्ण प्रयत्न केला. या कार्यात प्रत्यक्ष अप्रत्यक्ष मदत करणा-या सर्वांचा मी खूप आभारी आहे.

                                                       ०००००००

लोकराज्य हिंदी

केंद्र शासनाला मे २०१८ मध्ये ४ वर्ष पूर्ण होत असल्याच्या पार्श्वभूमीवर माहिती व जनसंपर्क महासंचालनालयाच्यावतीने विशेषांक प्रकाशित झाला. या अंकात केंद्र शासनाकडून महाराष्ट्राला विविध योजना व कार्यक्रमांमध्ये झालेला लाभ या विषयावरील लेख प्रसिध्द झाला. 

महाअहेड (इंग्रजी)

केंद्र शासनाला मे २०१८ मध्ये ४ वर्ष पूर्ण होत असल्याच्या पार्श्वभूमीवर माहिती व जनसंपर्क महासंचालनालयाच्यावतीने विशेषांक प्रकाशित झाला. या अंकात केंद्र शासनाकडून महाराष्ट्राला विविध योजना व कार्यक्रमांमध्ये झालेला लाभ या विषयावरील लेख प्रसिध्द झाला. 

लोकराज्य गुजराती

केंद्र शासनाला मे २०१८ मध्ये ४ वर्ष पूर्ण होत असल्याच्या पार्श्वभूमीवर माहिती व जनसंपर्क महासंचालनालयाच्यावतीने विशेषांक प्रकाशित झाला. या अंकात केंद्र शासनाकडून महाराष्ट्राला विविध योजना व कार्यक्रमांमध्ये झालेला लाभ या विषयावरील लेख प्रसिध्द झाला. 

लोकराज्य उर्दु

केंद्र शासनाला मे २०१८ मध्ये ४ वर्ष पूर्ण होत असल्याच्या पार्श्वभूमीवर माहिती व जनसंपर्क महासंचालनालयाच्यावतीने विशेषांक प्रकाशित झाला. या अंकात केंद्र शासनाकडून महाराष्ट्राला विविध योजना व कार्यक्रमांमध्ये झालेला लाभ या विषयावरील लेख प्रसिध्द झाला. 

लोकराज्य मराठी

       केंद्र शासनाला मे २०१८ मध्ये ४ वर्ष पूर्ण होत असल्याच्या पार्श्वभूमीवर माहिती व जनसंपर्क महासंचालनालयाच्यावतीने विशेषांक प्रकाशित झाला. या अंकात केंद्र शासनाकडून महाराष्ट्राला विविध योजना व कार्यक्रमांमध्ये झालेला लाभ या विषयावरील लेख प्रसिध्द झाला. 

व्हर्च्युअल होतोय आम्ही

माणसाच्या विकासाप्रमाणे त्याच्या संपर्क साधणांचा विकास झाला. ‘राजा’ आपला संदेश दुसऱ्या राज्यात लखोटयावर लिहून दुताच्या माध्यमातून वा कबुत्तराच्या माध्यमातून पोचवत असे. हा काळ, नंतर पत्र व्यवहाराचा काळ, पुढे तंत्रज्ञानाचा विकास होत आज मोबाईल व अन्य डिजीटल गॅजेट्सच्या माध्यमातून क्षणात होणारा ‘ये हृदयी चे ते हृदयी’ हा संवाद. काळानुसार तंत्रज्ञान बदललं वास्तव जीवन सोडून व्हर्च्युअल अर्थात आभासी जगात वावरणा-या प्रत्येकाला ‘माणसासाठी तंत्रज्ञान की तंत्रज्ञानासाठी माणूस’ हे समजून घ्यायची आता वेळ आली आहे .

             

         प्रियकर आपल्या प्रेयसीला लपून -छपून पत्र लिहायचा,मग हे पत्र लपूनच मिळवायच ते वाचत आपल्या वेगळया भावविश्वात रमायचा असा तो काळ. त्यामुळे एकमेकांमध्ये प्रेमाचा ओलावा कायम असायचा आप-आपसात संयम राखून सर्व व्यवहार व्हायचे.आता मात्र, पहिल्याच भेटीत मोबाईलनंबर एक्सचेंज होतात भेटी नंतर मुलगा -मुलगी घरी जाईस्तोवर व्हाटसॲप किंवा फेसबुक मॅसेंजरच्या माध्यमातून त्यांच्यात हाय-हॅलो होत व मग संवादाला सुरुवात. घरापासून दूर राहणारा मुलगा -मुलगीही  व्हीडीओ कॉलच्या माध्यमातून आपल्या आई-वडिलांशी थेट लाईव्ह संवाद साधू शकतो. या प्रातिनिधीक उदाहरणांतून एक बाब तर लक्षात आली की तंत्रज्ञानाने आपण वास्तव जीवनापेक्षा व्हर्च्युअल अर्थात आभासी जगात जास्त रमायला लागलो आणि माणसां-माणसांतील भावनिक नात्यातील ओलावा तर कोरडा ठाक होत नाहीये ना?  याबाबत अंतर्मुख होण्याची वेळ आली आहे.

                   भारतात ८० च्या दशकात संगणक युगाची हाक देऊन तंत्रज्ञान सुलभ वातावरण निर्माण करण्यास सुरुवात झाली. या प्रवासात आज २०१८ मध्ये मोबाईल कंपन्यांचा देशभर सुळसुळाट झाला, त्यांच्यातील परस्पर स्पर्धेमुळे मोबाईल स्वस्त झाला व प्रत्येकाच्या हातात मोबाईल आला, पर्यायाने प्रत्येकाच्या हातात जग आल. तंत्रज्ञानाने जग जवळ आल पण माणूस- माणसापासून लांब गेला हे वास्तवही जड अंत:करणाने सहन कराव लागत. जगाच्या पाठीवर घडणारी घटना क्षणात व्हॉटसपच्या माध्यमातून आपल्याला माहिती होते, हा झाला फायदा. आता यातील तोटा असा की, ती माहिती खरी असेलच याची शाश्वती नसते अन व्हाटसअपवर ही माहिती नियंत्रीत करणारी यंत्रणाही नाही त्यामुळे माहितीचा एकतर्फी मारा होत राहतो ज्यातील ९० टक्के माहिती चुकीची असते हा निष्कर्षही तज्ज्ञांकडून काढण्यात आला आहे. आता एका व्यक्तीकडे आलेली माहिती सहज चार जणांना फॉरवर्ड होते मग हे चार जण प्रत्येकी चार अशा सोळा जणांना पुढे पाठवतात. चुकीची माहिती वाचण्यात येवढे सर्व डोके विणाकारण एंगेज होतात. काही वेळा हेतुपुरस्सर माथे भडकविणारी व समाजात तेढ निमार्ण करणारी माहिती ही प्रसुत होते. हे अगदीच पायाभूत निरीक्षण आहे याशिवाय मोठया प्रमाणात बनावट कागदपत्रे तयार करणे, नौकरीचे आमीश दाखवून पैसा ट्रान्सफर करून घेणे असे सायबर गुन्हे मोठया प्रमाणात घडायला लागले.

घरातच आपल एकमेकांशी बोलण कमी झाल आणि तंत्रज्ञानाने आपल्या हातात आणून ठेवलेला मोबाईल वेळोवेळी बघत राहण हा आपल्या जगण्याचा अविभाज्य घटक होऊन बसला. नुकतेच सरकारची चार वर्ष पूर्तीतील उपलब्धी वर्णन करताना केंद्रीय माहिती व तंत्रज्ञान मंत्र्यांनी माहिती दिलह त्यानुसार १३० कोटी भारतीय जनतेपैकी १२० कोटी जनतेजवळ मोबाईल पोचला आहे हे ही येथे नमुद केले पाहिजे.  

                   

                              ‘डीजीटल डिटॉक्स कँप’ माहितीये तुम्हाला ?

                 जगतिक महासत्ता अर्थात अमेरिकेत या व्हर्च्युअल जगाच्या दुष्परीणामाची लागन झालीय. अमेरिकेतील २५ टक्के लोक हे दिवसांतून ५० वेळा मोबाईल बघतात तर ५० टक्के लोक १०० वेळा मोबाईल बघतात असा निष्कर्ष एका शोधात काढण्यात आला आहे. म्हणूनच मोबाईल सदृष्य डिजीटल साधणांमुळे या देशात माणसा-माणसांत निर्माण झालेला दुरावा कमी करण्यासाठी व त्यांच्यात परस्पर संवाद घडवून आणण्यासाठी, त्याला पूर्ववत आपल्या आनंदी जगण्याची अनुभूती करून देण्यासाठी येथे ‘डीजीटल डिटॉक्स कँप’ आयोजित करण्यात येतात. या कँप मध्ये सहभागी होणा-या प्रत्येकाने सुरुवातीलाच आपल्याकडील मोबाईल व अन्य डिजीटल गॅजेटस जमा करावे लागतात. मग कँप सुरु झाला की एकमेकांचे नावही सांगायचे नाहीत हा दंडक पाळून प्रत्येकजण टोपण नावाने वागतो हे टोपण नावही नदी, ऋतू आदिंचे असते. वेगवेगळे खेळ, योगा, निसर्गाच्या सानिध्यात राहून माणसांनी माणसांसोबत बोलाव गप्पा माराव्या व डिजीटल युगात हरवलेला माणूस पुन्हा परत आणण्याचा खटाटोप म्हणजे हा कँप . अन्य देशांप्रमाणे भारतातही अशा कँपच्या आयोजनाची शक्यता नाकारता येणार नाही.

देशांचे प्रमुख व त्यांच्याकडील मोबाईल

            देश दुनीयेत आपल्या कर्तृत्वाचा डंका वाजविणारे विविध देशांचे नेते आता या व्हर्च्युअल जगाचा भाग झाले आहेत, त्यांचेही विविध सोशल मीडिया अकाऊंट आले आहेत. सुरुवात करूया भारताच्या प्रधानमंत्र्यापासून श्री मोदी हे खूप मीडिया शॅवी आहेत विविध प्रसंगी त्यांनी घेतलेले सेल्फी आपण पाहिले आहेत. श्री. मोदी यांच्याकडे सुरुवातीला सॅमसंग कंपनीचा अँड्राइड मोबाईल होता आता आयफोन हा महागडा फोन ते वापरतात. इंग्लडच्या पंतप्रधान तेरेसा मे यांच्याकडे २०१७ पर्यंत अँड्राईड मोबाईल होता आता त्याही आयफोन वापरतात. मात्र, सुरक्षेच्या कारणास्तव त्यांच्या मोबाईलवर कोणतेही अप्लीकेशन डाऊनलोड करण्यात आलेले नाही. श्रीमंत म्हणून गणला जाणा-या अरबचे सुल्तान मात्र, एक बेसिक नोकिया फोन आणि एक अँड्राईड फोन वापरतात. सतत अणुचाचण्या घेऊन जगाला धडकी भरविणारा उत्तर कोरियाचा प्रमुख ‘किम जोंग’ याला २०११ मध्ये शेवटचे मोबाईल वापरताना बघितले होते. जगातील दुसरी महासत्ता रशीया व या देशाचे सलग ४ थ्यांदा  राष्ट्रपती बनून विक्रम करणारे  राष्ट्राध्यक्ष ब्लादिमीर पुतीन हे कोणताही मोबाईल वापरत नाहीत व त्यांचे कोणतेही  सोशल मीडीया अकाउंट नाही.

            एकंदरीत मोबाईल व अन्य डिजीटल तंत्रज्ञानाने आपल्या जीवनात गती आली ,बरेच सकारात्मक बदल झाले. मात्र,तंत्रज्ञानाच्या या व्हर्च्युअल अर्थात आभासी जगात माणूस-माणसांपासून दूर होणार नाही व अमेरीकेतील ‘डीटॉक्स कँप’ भरविण्याची वेळ भारतात येणार नाही हीच अपेक्षा बाळगूण लेखनीला पूर्ण विराम.

                                                                         *****

तरुणाई तरूणाई

        आज ऑफिसला येताना तरूणाईचे तीन प्रातिनिधीक उदाहरण बघितले अन इथे खरडायला घेतल.

पहिलं उदाहरण.

आज नेहमी प्रमाणे ऑफिसला लगबगीने निघालो, मेट्रो स्टेशनवर ओळखीतला मराठी चेहरा दिसनं तस दुर्लभ. मात्र, आज तस घडलं. समोर वल्लभ पाटील(इंजिनीअरींगच्या तिस-या वर्षाला शिकतोय) दिसला हाय-हॅलो झाला. चालता चालताच मी त्याला विचारलं, ‘आटोपली का परीक्षा?’ तो उत्तरला, ‘हो जस्ट आटोपली!’ लगेच माझा दुसरा प्रश्न, कुठे निघालास? त्यावर वल्लभचं उत्तर, ‘कॉलेजला जाऊन येतो जरा!’ काही पुस्तकं परत करायची होती लायब्ररीची अस म्हणून त्याने काढता पाय घेतला. मला ज्या रूटने जायचे होते त्याचं दिशेनं तो झपा- झपा पाय-या चढत मेट्रो प्लॅट फॉर्मवर उभ्या असलेल्या मेट्रोत शिरला. मी पाय-यांवरच होतो ते पाहून एव्हाना मेट्रोच्या दारात उभा राहून वल्लभ मलापण हाताने खुनावत होता ये की मेट्रोत. नेमकी मेट्रो सुटायची वेळ असताना मेट्रोत शिरण्याचा उपदव्याप मी बहुतेक वेळा टाळतो पण वल्लभच्या हाकेमुळे मी धाडसाने मेट्रोत प्रवेश केला.

दारात उभा राहिलो वर मेट्रो स्टेशनच्या नावाकडे कटाक्ष टाकला त्यात एका स्टेशनचं नाव होतं ‘दुर्गाबाई देशमुख नगर’ कुतुहलाने मी वल्लभला म्हटलं, ‘यार हे तर मराठी नाव वाटत !’. त्याने लगेच सांगितल हो, त्या बाई  मुळच्या आंध्रप्रदेशातील आहेत मात्र ,मराठी व्यक्तीशी त्यांचा विवाह झाला ज्यांच्याशी विवाह झाला ते होते  रिजर्व्ह बँकेचे माजी गव्हर्नर सी.डी.देशमुख. या तरुणाकडे असलेली इंस्टंट माहिती पाहून मी अवाक झालो. मी म्हटल मान्य, त्यांचा विवाह मराठी  व्यक्तीशी झाला पण त्यांच योगदान? त्यावर वल्लभ म्हणाला, ‘त्या सामाजिक कार्यकर्त्या होत्या’. मला आश्चर्य वाटल म्हटल कमाल आहे तुझी, तू बरे माहिती मिळवली ! वल्लभ म्हटला दिल्लीतील एका भागास हे मराठी नाव असल्याचे बघून मलाही जिज्ञासा निर्माण झाली अन म्हणून मी शोधून काढली माहिती बस. आता स्टेशन आलं  होतं वल्लभ त्याच्या मार्गाने व मी माझ्या ऑफीसच्या दिशेने निघालो.

 Moral of the Discussion पहिली बाजु तरूण जिज्ञासू व अभ्यासू असतात दुसरी बाजू पण असे जिज्ञासू व त्यात सातत्य राखणारे तरूण किती?  

दुसर उदाहरण

    एव्हाना मेन मेट्रोस्टेशनहून(राजीव चौक) ऑफिसकडे जाण्यासाठी मला वोव्हर फुट ब्रीज पार करून जाव लागणार होत. त्यात एक मुलगी (जेमतेम २० वर्ष वय अंदाजे) शरीर यष्टी अतीशय जाड अगदी माझ्या आजुबाजुलाच होती ती ही मला ज्या दिशेने जायचे होते त्याच दिशेने मार्गक्रमन करीत होती.  मेट्रोस्टेशनहून बाहेर पळताना तीन पर्याय होते  १ पाय-या चढून जाणे, २ एस्केलेटर(फिरत्या पाय-या ज्यावर नुसत उभ रहाव लागत) आणि ३ लिफ्ट.  त्या मुलीने यातील पहिला पर्याय निवडावा असे तिच्या पकृतीहून वाटले होते मात्र तिच्या सोबतच्या मैत्रिणीला ती सांगते, ‘चल ना यार एस्केलेटर और सिडीयोंसे बेहतर तो लिफ्ट है’.

Moral of the Discussion – दिसती बाजु : तरूण आळशी व आरोग्याच्याबाबतीत उदासीन असतात दुसरी बाजू  शरीराला झेपत नसेल तिथे त्रास करून घेण्याचा अट्टाहस तरूण टाळतात it mean they are Smart.

        तिसरं उदाहरण

          मी एस्कलेटरहून बाहेर पडताना मुद्दाम शेजारच्या सेंटर पार्ककडे कटाक्ष टाकतो, आजही हा शिरस्ता कायम ठेवला तर समोर दोन तरुण जोडपे. एक जोडपं पूर्णपणे एकमेकांच्या बाहुपाशात तर दुस-या जोडप्यांची त्या दिशेने तयारी. महत्वाच म्हणजे सकाळी ११ ची वेळ प्रत्येकाला कामावर ऑफिसला जायची घाई, त्यात मरणाचं उन्ह आणि त्यात तरूणाईचे प्रयोग. ही  मंडळी  विसी -पंचविसीच्या वयाची.

Moral of the Observation – तरूण म्हटल तर बेफिकीर असतात  दुसरी बाजू त्यांनाही भाव-भावना आहेत त्यांना व्यक्त व्हायच आहे. 

                                           ******

मोठी उपलब्धी

 

           मोठी उपलब्धी : माननीय राष्ट्रपतींच्या ट्विटर हँडलसाठी मराठी अनुवादाची संधी व तीच सोनं.

दिनांक २० मार्च २०१८ रोजी राष्ट्रपती भवनातील माहिती व तंत्रज्ञान विभागाचे विशेष कार्य अधिकारी अंकीत जैन यांचा दूरध्वनी आला तो मीच उचलला. त्यांनी विचारले आपले साहेब आहेत का? मी, लगेच त्यांना आमच्या कार्यालय प्रमुखांना दूरध्वनी जोडून दिला. थोडयात वेळात कार्यालय प्रमुखांनी मला बोलवून घेतले व सांगितले, राष्ट्रपती महोदयांच्या हस्ते आज पहिल्या टप्प्यात पद्मपुरस्कार प्रदान करण्यात येत असून त्यांनी महाराष्ट्रातील महोदयांसंदर्भात इंग्रजी ट्विट तयार केले आहेत. तेव्हा आपल्या कार्यालयास ते ट्विट मराठी भाषेत अनुवाद करावयास सांगितले आहेत, हे काम तू व्यवस्थितपणे कर. मग काय मराठी ट्टीट तयार आणि साहेबांच्या OK शे-यानंतर राष्ट्रपती भवनास पाठविले ट्वीट आणि त्या दिवशी राष्ट्रपती महोदयांच्या ट्विटर हँडलहून ते  ट्विट प्रसारीत झाले. दिनांक २ एप्रिल २०१८ रोजीही दुस-या टप्प्यातील पद्मपुरस्कार वितरणाच्यावेळी राष्ट्रपती भवनातून अशाच सूचना प्राप्त झाल्या व ठरल्या प्रमाणे मला कार्यालय प्रमुखांचा आदेश झाला व मिशन फत्ते. याठिकाणी राष्ट्रपती भवनातून प्राप्त इंग्रजी ट्विट व त्याचा अनुवाद आणि प्रत्यक्ष राष्ट्रपती महोदयांच्या  ट्विटर हँडलहून प्रसारीत झालेले ट्विट देत आहे.

 20 March 2018

Dear Sir,

As discussed, request you to kindly translate the tweets below into Marathi. Also check that the translated tweet does not exceed the 280 character limit. 

President Kovind presents Padma Vibushan to Ustad Ghulam Mustafa Khan in the field of music. Doyen of the Rampur-Sahaswan Gharana, he is a Hindustani classical singer, music director, scholar and teacher to a long list of notable singers

संगीत  क्षेत्रातील उल्लेखनीय योगदानासाठी  #राष्ट्रपतीकोविंद यांनी  रामपूर साहसवान घराण्याचे गायक उस्ताद गुलाम मुस्तफा खान यांना  #पद्मविभूषण पुरस्काराने सन्मानित केले. हिंदुस्तानी शास्रीय गायक,संगीत दिग्दर्शक, संगीत तज्ज्ञ  व अनेक नामवंत गायकांचे गुरु म्हणून ते‍ विख्यात आहेत.

  

#PresidentKovind presents Padma Bhushan to Pandit Arvind Parikh in the field of Art (Music). A sitarist and cultural ambassador of Hindustani classical music, Pandit Parikh is former Vice President of UNESCO's International Music Council

#राष्ट्रपतीकोविंद यांनी संगीत क्षेत्रातील योगदानासाठी पंडित अरविंद पारिख यांना #पद्मभूषण पुरस्काराने सन्मानित केले.  सतारवादक व हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीताचे राजदूत अशी ओळख असणारे पंडित पारिख  यांनी युनेस्कोच्या आंतरराष्ट्रीय संगीत परिषदेचे उपाध्यक्ष म्हणून काम पाहिले आहे.

#PresidentKovind presents Padma Shri to Dr Abhay Gang and Dr Rani Bang in Medicine. The duo transformed healthcare in Gadchiroli, Maharashtra, over 30 years. Their home-based newborn care model significantly reduced infant mortality and was adopted for pan-India roll out 

वैद्यकीय क्षेत्रातील योगदानासाठी #राष्ट्रपतीकोविंद यांनी डॉ. अभय व डॉ. राणी बंग यांना #पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित केले. ३०वर्षांहून अधिक काळ बंग दाम्पत्यांनी #गडचिरोली जिल्हयात आरोग्यसेवा प्रदान केली. नवजात शिशु संगोपणाचे त्यांचे मॉडेल बालमृत्यू रोखण्यात प्रभावी ठरले आहे.

                                                    2 April 2018

President Kovind presents Padma Shri to Shri Rameshwarlal Kabra Trade & Industry. An industrialist known for his work in rural and especially tribal India, he is part of ‘Friends of Tribal Society’ which has set up 30,000 Ekal Vidyalayas providing free education to 8 lakh children 

व्यापार व उद्योग क्षेत्रातील उल्लेखनीय योगदानासाठी श्री रामेश्वरलाल काबरा यांना #राष्ट्रपतीकोविंद यांनी #पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित केले. ‘फ्रेंड्स ऑफ ट्रायबल सोसायटी’ च्या माध्यमातून त्यांनी तीस हजार एकल विद्यालये स्थापित करून आठ लाख विद्यार्थ्यांना मोफत शिक्षण दिले आहे.

 

President Kovind presents Padma Shri  to  Dr Gangadhar V. Panatawane for Literature & Education. A Marathi writer and pioneer of the Dalit Literary Movement, he is the founder of journal 'Asmitadarsh' among the first literary and cultural platforms of Dalit expression 

साहित्य व शिक्षण क्षेत्रातील महत्वपूर्ण योगदानासाठी डॉ. गंगाधर पानतावणे (मरणोत्तर) यांना #राष्ट्रपतीकोविंद यांनी #पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित केले. मराठीतील नामवंत साहित्यिक व दलित साहित्य चळवळीचे ते अग्रणी होते, त्यांनी अस्मितादर्श  नियतकालिक सुरु करून दलितांचा आवाज बुलंद केला.   

President Kovind presents Padma Shri to Shri Manoj Joshi. A versatile theatre, TV and film actor in Gujarati, Marathi & Hindi. He is famous for essaying the role of Chanakya on TV

बहुआयामी कलावंत श्री मनोज जोशी यांना कलाक्षेत्रातील उल्लेखनीय योगदानासाठी #राष्ट्रपतीकोविंद यांनी #पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित केले. श्री.जोशी हे गुजराती,मराठी व हिंदी रंगभूमी,टीव्ही व चित्रपट क्षेत्रातील प्रसिध्द कलावंत असून टिव्ही वरील चाणक्य च्या भूमिकेसाठी ते प्रसिध्द आहेत.

Warm regards,
Ankit Jain

OSD (Communication)

President's Secretariat

Rashtrapati Bhavan

New Delhi-110004

+91-9711275197 | ankit.jain@rb.nic.in

                    

                                                                          ********