हल्ली दूरचित्रवाहिनीवर एका मालिकेची जाहीरात जोरात सुरु आहे, भरत जाधव आणि रोहिणी हटंगडी या हरहुन्नरी कलाकारांच्या प्रमुख भूमिका असलेली ही मालिका आहे,‘सुखी मानसाचा सदरा’.मालिकेच्या शिर्षकाहून साधारण तिची मध्यवर्ती कल्पना समजून येते. पण ,मलाही व्यक्त व्हायचं आहे या निमित्ताने !. मी ही माझ्या शालेय जीवनात आजोळी असताना पैशांचा खिसा बघितला व अनुभवला आहे. तो ‘खिसा’ ज्या मानसाचा होता तो माणूस मनाने किती श्रीमंत असावा हा विचारही या निमित्ताने मनाला अलगद स्पर्शून गेला.
आमच्या आजोळी धाब्याचं घर असल्याने लोकशाही पध्दतीने माज घरात त्यावेळी खुंटीला एका रांगेत सर्वांचे कपडे लटकायचे. या सर्व कपडयांमध्ये एक पँट म्हणजे या खुंटीवरीलं खास आकर्षण. कारणही खास आहे म्हणा तसे ! आमच्या अविनाश मामांच्या पँटचा हा खिसा म्हणजे माझ्यासह घरातील प्रत्येकासाठी चालती फिरती पैशांची पेटी. मग घरात भाजीपाला, दूध, मजुरांचे देणे, अन्य किरकोळ सामान खरेदी पासून दवाखाना, औषधी आदींसाठी पैश्यांची गरज असल्यास त्या-त्या व्यक्तीने खिश्यात हात टाकायचा व आवश्यक पैसे घ्यायचे आणि पैशांचा विनियोग झाल्यावर वाचलेले पैसे पर खिश्यात पडायचे. ही एवढी लोकशाही पध्दत म्हणजे संयुक्त कुटुंब पध्दतीचे बलस्थान असल्याचा अनुभव मी आजोडी शिकतांना घेतला जो मला खूप समृध्द करून गेला.
आता तर कॅशलेस व्यवहारांचा जमाना आहे व भविष्यात यापुढील टप्पाही बघायला मिळेल. अशात या पैशाच्या खिशाची चित्तर कथा कदाचित मी जी इथे खरडतोय त्यातूनच इतरांना समजेल असचं वाटतयं. असो खिश्याकडे येण्याआधी ही पध्दत कशी होती हे तर आता तुम्हाला सांगायलाच हवे न !.
तर ऐका, घरात त्यावेळी आजीचा संदुक अर्थात लोखंडी ट्रंक होती ज्यात पैसे असायचे त्यामुळेच त्याला भलं मोठं कुलूप असायचं. आता या मोठया तिजोरीची एक शाखा थोडया फार फरकाने या ट्रंकेंचे लहान व्हर्जन असलेली कापडाची चंचई आमच्या आदरणीय आजींच्या (स्व.पंचफुलाबाई ज्यांना मी आईचं म्हणायचो) कायम कमरेला खोवलेली असायची. या चंचईमध्ये तेव्हा घरातील किरकोळ खर्चासाठी पैसे असतं. चंचईची रचना अशी की ज्यात सुटया पैशांच्या नोटा व शंभर रुपये आदींच्या बंदया नोटा व पैशांची सुटी नाणी असतं व मोठया खजिन्याची म्हणजेच संदुकाची चाबी असायची. सोबतच चंचईमध्ये सोप, सुपारी, लवंग आणि विलायचीही असे. मामांच्या पगाराचे पैसे , शेतीतील पीक विकून आलेली रोकड रक्कम या संदुकामध्ये जमा व्हायची. तर मजुरांना , घरातील सर्व कामांसाठी लागणारे पैसे या संदुकातून व्यय व्हायचे. मला तर आजीच्या चंचईतील ती चाबी काढून संदुकातील आवश्यक पैसे मामांना दयायला भारी आवडत असे.
या संदुकातील पैशांचा विनियोग व पैशांची आवक -जावक यावर आजीचं पूर्ण लक्ष असायच व हा सर्व व्यवहार त्यांच्या तोंडीच होता. म्हणजे बँकेतील कॅशीयरला पैशांच्या व्यवहाराची नोंद ठेवायला लागणारी चोपडी व आतातर संगणकात या नोंदी करण्याचा काळ आहे त्यात आजीचा एकहाती व तोंडीव्यवहार कौतुकास्पद होता. घरातील सर्व आर्थिक बाबींवर आजीचं पूर्ण नियंत्रण सर्वांनी एकमताने मान्य करून ही पध्दत अवलंबिली होती. आज हा सर्व पट आठवतांनाही सुखाची अनुभूती होते हेच त्या संदुक व चंचईचं महत्व अधोरेखित करतं.
बदल हा सृष्टीचा नियम आहे जो बदलांचा स्वीकार करत पुढे जातो तोच काल सुसंगत ठरतो. आता आजोळीही संदुकाच महत्व कमी होवून माज घरातील खुंटीवरील मामाच्या खिशाने संदुक व चंचईची जबाबदारी अगदी सहजपणे व समन्वय-सामंजश्यातून स्वीकारली होती. घरातील ज्या सदस्याला ज्या कामासाठी पैसे हवे त्याने मामांना कारण सांगायच व त्यांनी लगेच होकारात्मक मान हलवायची व खिशातून पैसे काढायचे एवढी सहज पध्दती होती ती. हा खिसा माझा हक्काचा आहे व त्यातील पैशांचा विनियोग आवश्यक कामांसाठीच व्हावा असा अलिखीत नियमच सर्वजन कटाक्षाने पाळत असत. आता बँकेच्या वेळेप्रमाणे या खिशाची वेळ होती. म्हणजे मामा डयुटीवर गेले तर त्यांच्यासोबतच हा खिसा बाहेर जायचा. पण ज्यांना आवश्यक काम आहे ते आधीच यातून पैसे काढत असतं. मामा जो पँट घालून ऑफिसला जायचे तोच पँट खुंटिला व त्याच पँटच्या खिश्याला पैशांचा खिसा हा बहुमान लाभत असे.
शालेय शिक्षणाचं तेव्हाच माझ वय त्यामुळे या पैशाच्या खिशाचं तेवढ महत्व म्हणा अगर त्याची महती मला कळली नाही मात्र, आता म्हणजे जवळपास तब्बल सोळा –सतरा वर्षांनी मला या खिश्याविषयी खूप अप्रुप वाटल व व्यक्तही व्हाव वाटलं.
या पैशाच्या खिशाबद्दल म्हणालं तर मला खूप अप्रूप वाटतं. घरात कर्त्या पुरुषाने एवढया सहजपणे आर्थिक व्यवस्था विकसीत करावी हेही नसे थोडके. विश्वास, ममत्व, प्रेम, जबाबदारी आणि आपलेपण असे सर्व गुण मला त्या पैशांच्या खिश्यात दिसतात. आणि ज्या मानसाचा तो खिसा आहे तो किती सुखी व दिलदार असावा हे आज ‘सुखी मानसाचा सदरा’ या कलर्स मराठी दूरचित्रवाहिनीवर येवू घातलेल्या मालीकेच्या शिर्षकाच्या माध्यमातून ठसठसीत प्रतिबिंबीत होतो.
कॉम्प्युटरच्या किबोर्डवर बोट चालू लागले व हा लेखनप्रपंच सहज घडला आणि ‘सुखी मानसाच्या पैशाचा खिसाच’ आज माझ्या समोर शब्द रूपात उभा राहिला. तुम्हालाही तो आवडेल व चांगला विचार देवून जाईल या विश्वासाने येथेच थांबतो.
रितेश मोतीरामजी भुयार
(12 ऑक्टोबर 2020 , नवी दिल्ली)
*******
